Raedelijn
...is de expert op het gebied samenwerkingsvraagstukken van de eerste lijn in Midden-Nederland.

Kent
geeft informatie, weet wat er speelt en vertaalt landelijke ontwikkelingen voor zorgverleners.

Verbindt
brengt partijen bij elkaar en beoordeelt kansrijke initiatieven.

Versterkt
werkt mee aan toegankelijke zorg tegen een aanvaardbare prijs.

Meer Raedelijn

Nieuwsbrief

Meld u aan en blijf op de hoogte over de ontwikkelingen binnen de eerste lijn.

Voeding

Ongewenst gewichtsverlies en/of een tekort aan vetvrije massa. COPD-patiënten leiden vaak aan een verminderde voedingstoestand. Dit verergert naarmate de ernst van de COPD toeneemt. Voeding speelt dus een belangrijke rol in de geïntegreerde behandeling van COPD. Voedingsadvies is vaak noodzakelijk om een een ongewenst gewichtsverlies en een afbraak van het (spier)eiwit in de spiermassa te voorkomen. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat er een betekenisvolle associatie is tussen gewichtsverlies en overleving.

De voedingsinterventie is gericht op:

1. herstellen van de energiebalans
2. voorkomen en corrigeren van ondergewicht
3. voorkomen van gewichtsverlies

Een diëtist brengt het voedselpatroon in kaart. En draagt informatie en kennis over. Daarnaast richt de begeleiding zich ook op coaching en behoud van de gewenste gedragsveranderingen.

Meer informatie over

• diagnostiek
• meten van lichaamssamenstelling
• vetvrije massa indicator voor spiermassa
• verwijscriteria voedingstherapie
• ondervoeding bij COPD
• gevolgen gewichtsverlies en ondervoeding
• overgewicht bij COPD
• voedingsinterventie en fysiotherapie

Diagnostiek
Door het vaststellen van het gewichtsverloop en/of de bepaling van de vetvrije massa en de Body Mass Index (BMI)(lengte en lichaamsgewicht) is na te gaan of patiënten aan een verminderde voedingstoestand hebben. Spirometrie meet hoe goed de longen functioneren en neemt automatisch gewicht en lengte mee. Daardoor is de BMI makkelijk mee te nemen in de beoordeling van de voedingstoestand binnen iedere lijn van de gezondheidszorg. Als bij patiënten een verlaagde BMI ((≤ 21 kg/m ) of ongewenst gewichtsverlies is geconstateerd en andere oorzaken zijn uitgesloten. Dan kan het van belang zijn om ook lichaamssamenstelling te bepalen. Bij COPD patienten met GOLD III-IV is bepaling van de lichaamssamenstelling altijd van belang.

Meten lichaamssamenstelling
Het lichaamsgewicht is een vrij grove maat. Voor het het meten van de lichaamssamenstelling wordt gebruik gemaakt van Bio-elektrische Impendantie-Analyes (BIA) waarbij de vetvrije massa-index (VVMI) wordt bepaald. SALTRO of de ziekenhuizen in de regio kunnen deze meting doen.

Vetvrije massa indicator voor spiermassa
Het lichaamsgewicht is onder te verdelen in vetmassa (VM) en in vetvrije massa (VVM). De VVM bestaat uit water en lichaamscelmassa. De lichaamscelmassa bestaat voor een groot deel uit spieren. De VVM is een indicator voor de hoeveelheid spiermassa. Op deze manier kan ook worden bepaald of er sprake is van een afbraak van (spier) eiwit (depletie) in de spiermassa. Dit veroorzaakt (functionele) beperkingen in het alledaagse leven en komt bij patiënten met COPD vaak voor. Ongeveer twintig procent van de stabiele patiënten met COPD heeft een tekort aan VVM gevonden. Dit kan voorkomen zonder dat er sprake is van voor vrouwen en voorgewichtsverlies. Als kritische waarden gelden ≤16 kg/m .mannen en ≤15 kg/m

Ondervoeding bij COPD
Bij patiënten met COPD komt gewichtsverlies vaak voor. Ongeveer twintig tot dertig procent van de stabiele poliklinische patiënten en vijftig procent van de klinische patiënten heeft ondergewicht. Bij patiënten uit de eerste lijn zijn nog weinig gegevens bekend over ondergewicht en tekort aan vetvrije massa. Vaak wordt COPD hier pas in een laat stadium herkend. De oorzaak van ondergewicht ligt vaak aan een disbalans tussen voedselinname en voedingsbehoefte. Ook kan een tekort aan vetvrije massa optreden als gevolg van een disbalans tussen eiwitsynthese en eiwitafbraak. Deze verstoringen kunnen gecombineerd optreden, maar ook los van elkaar.

Gevolgen gewichtsverlies en ondervoeding
Gewichtsverlies en ondervoeding beïnvloeden de functie van de longen waarschijnlijk het meeste door verzwakking van de ademhalingsspieren. Gevolg? De spiermassa van het middenrif neemt af. En de samentrekkingskracht van de resterende spiervezels vermindert, waardoor de pompfunctie van de longen afneemt. Uiteindelijk leidt dit tot onvoldoende luchtverversing in de longblaasjes, koolzuurstapeling in en een ernstig tekort aan zuurstof in het bloed.

Ook leidt gewichtsverlies vaak tot een afname van de hoeveelheid perifeer spierweefsel. Dit vermindert het algeheel functioneren van de patiënt. Verder blijkt ondervoeding te leiden tot een verminderde afweer en een verhoogd risico van luchtweginfecties, wat een verdere aanslag betekent op de longfunctie van de patiënt.

Overgewicht bij COPD
Omdat een BMI van 25 of hoger bij patiënten met matige of ernstige COPD een gunstig effect heeft op de overleving heeft, is voedingsinterventie pas geindiceerd als er andere medische reden voor gewichtsafname zijn. Bij patiënten met een BMI hoger dan 30, is de behandeling met name gericht op gewichtsvermindering met behoud of toename van spiermassa door het intensiveren van lichamelijke inspanning en een adequate inname van eiwitten en energie.

Voedingsinterventie
De voedingsinterventie en fysiotherapie zijn, onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een combinatie van een aangepast voedingspatroon met lichamelijke inspanning of fysieke training in een revalidatie setting met multidisciplinaire aanpak het meest effectief, zo blijkt uit diverse studies.

Als een patient een geringe lichamelijke inspanning heeft en niet traint, benut hij of zij de extra energie en eiwit dat in de voedingsinterventie wordt aangeboden, niet voor verbetering van de spiermassa en zal de vetmassa toenemen. Aan de andere kant is het raadzaam om de voedingstoestand eerst te optimaliseren voordat patiëten starten met intensieve revalidatie om verder gewichtsverlies te voorkomen.

Behandeling gebaseerd op zorgstandaard
De keuze van de behandeling is gebaseerd op de uitkomsten van het diagnostisch onderzoek en gebaseerd op de COPD zorgstandaard.

Links

• Procesbeschrijving voeding
• Verwijscriteria voedingstherapie (pdf)
• Overzicht disbalans voedselinname en voedingsbehoefte (pdf)
• COPD zorgstandaard (pdf)